Johanna Westerdijk (1883-1961)
De eerste vrouwelijke hoogleraar van Nederland

DirkJan Vos - d.vos35@chello.nl

Amsterdam - Den Haag 1960

Dit artikel verscheen ook op de website van Historiek.

Johanna Westerdijk - De eerste vrouwelijke hoogleraar van Nederland - historiek.net

Op 10 februari 1917, om 14.00 uur sprak Johanna Westerdijk haar oratie uit op de universiteit van Utrecht en werd ze de eerste vrouwelijke hoogleraar van Nederland. Ze werd op haar 34e buitengewoon hoogleraar plantenziektekunde, fytopathologie.

Feministe Aletta Jacobs was in 1878 de eerste vrouwelijke arts geworden in Nederland en markeert het begin van de eerste feministische golf. In 1917 kregen vrouwen voor het eerst actief kiesrecht en konden zij in het parlement worden gekozen, vrouwen kregen pas algemeen stemrecht in 1919. Johanna Westerdijk heeft zich altijd ingezet voor gelijke rechten in de wetenschap voor iedereen, maar was niet direct een actieve feministe.

- Levensloop

Johanna werd in 1883 geboren in Nieuwer-Amstel (het huidige Amstelveen) in een familie van artsen. Ze studeerde in Amsterdam plant- en dierkunde, maar kon niet promoveren. Dat was nog niet toegestaan voor vrouwen. Hierdoor ging ze na haar studie naar ZŁrich waar ze promoveerde op mossen.

Al in 1906 werd ze op 23-jarige leeftijd directeur van het Phytopathologisch Laboratorium 'Willie Commelin Scholten' in Amsterdam, een laboratorium dat in 2005 verdween. Ze had deze functie niet alleen te danken aan haar kunde en leiderschapskwaliteiten, maar bovenal omdat ze als 'goekoopste' kandidaat was uitgekozen.

In 1907 kreeg ze ook de leiding over de schimmelcollectie van het Centraal Bureau voor Schimmelcultures dat een paar jaar daarvoor was opgericht. Het bureau werd bij het laboratorium gevoegd en verhuisde in 1921 naar een grote villa Baarn. In deze vermaarde fraaie Villa Java zou zij haar wetenschappelijk werk voortzetten en breidde ze de schimmelcollectie uit tot 11.000 soorten, de grootste ter wereld.

In 1930 wordt Johanna Westerdijk ook buitengewoon hoogleraar aan de universiteit van Amsterdam. Onder haar leiding wordt de schimmel gevonden die de sterfte bij de iep veroorzaakte. Daarom wordt in het Engels de iepziekte nog altijd Dutch elm disease genoemd.

Het onderhouden van een schimmelcollectie was geen sinecure, want schimmels konden nog niet geconserveerd worden met vriesdrogen. De schimmels moesten nog iedere drie maanden worden overgeŽnt. Maar er was veel internationale belangstelling voor de collectie en het wetenschappelijk onderzoek. Onder Johanna's voortvarende directieschap promoveerden meer dan 50 wetenschappers, waarvan de helft vrouwen.

Na de oorlog moet Westerdijk voor de zuiveringscommissie verschijnen omdat ze de pas ontdekte antibioticum penicilline aan de Duitsers zou hebben geleverd en ook een NSB'er in dienst had. Ze werd vrijgepleit en kon tot 1958 haar werkzaamheden als wetenschapper en directrice voortzetten, tot zij afscheid nam op 73-jarige leeftijd. Drie jaar later overleed ze in 1961 in Baarn.

- Persoonlijkheid

Johanna Westerdijk was een bijzondere vrouw geweest met een apart karakter en sterke persoonlijkheid binnen het wetenschappelijke mannenbolwerk. Als kind al wilde ze een jongen zijn en sinds haar tienetijd laat ze zich voortaan Hans noemen. Uit alles blijkt later dat ze een grote fysieke afkeer had van mannen en zich aangetrokken voelde tot vrouwen. Ze rookte sigaren als een kerel en dronk bier als een student. Bij het carnaval verkleedde ze zich een keer als man met een grote snor. Toch durfde toen, en ook nu niet, niemand haar expliciet lesbisch te noemen, want het ging haar vooral ook om het spelen met gender-identiteiten. Wellicht voelde ze zich wel een man in een vrouwenlichaam.

Naast haar gedreven werk en avontuurlijke studiereizen naar onder meer Nederlands-Oost-IndiŽ, Japan, de Verenigde Staten en Zuid-Afrika, hield Johanna ook wel van een ritje achterop de motor en gaf ze om de haverklap een groot feest in Villa Java. Een bekende uitspraak van haar was, 'Van een saai leven gaat zelfs een schimmel dood'. In het laboratorium liet zij boven de deur van het laboratorium haar levensmotto beitelen, 'Werken en feesten vormt schoone geesten'.

In 2012 verscheen een biografie over Johanna Westerdijk, Een beetje opstandigheid, geschreven door wetenschapshistorica Patricia Faasse (1964).

Op 10 februari 2017 is het precies 100 jaar geleden dat Westerdijk hoogleraar werd en zal het Johanna Westerdijkjaar worden ingeluid met een sprekersmiddag op de Universiteit Utrecht. In de loop van het jaar volgen nog diverse activiteiten.

__

Dit artikel verscheen eind januari 2017 op de site van Historiek in iets gewijzigde vorm. Ik ben van plan om meer te gaan bijdragen aan historiek.net. Leuk.

Johanna Westerdijk - De eerste vrouwelijke hoogleraar van Nederland - historiek.net

Dit eerste onderwerp heb ik min of meer toevallig uitgekozen. Ik keek op de pagina '1917' van Wikipedia en zag als een van de eerste aanstaande gebeurtenissen van precies honderd jaar geleden de oratie van de eerste vrouwelijke hoogleraar van Nederland. De rest is geschiedenis.

Linkje naar mijn korte auteurspagina op Historiek.

Auteurspagina DirkJan Vos - historiek.net

__

Hieronder de screenprints van de aankeilers op Facebook en Twitter.

__

__

#2 Tweede Kamerverkiezingen 1967- D'66 komt in het parlement - historiek.net

#2 Tweede Kamerverkiezingen 1967- D'66 komt in het parlement - De Jongenskamer

Marvin Gaye (1939-1984) - Zanger en soullegende - #3 historiek.net

Marvin Gaye (1939-1984) - Zanger en soullegende - #3 De Jongenskamer

DirkJan Vos - d.vos35@chello.nl