Rostuiser

(Het woordenboekspel)

DirkJan Vos - d.vos35@chello.nl

Amsterdam - Den Haag 1960

November 2014

Tweet: Inzending prijsvraag 2013 van Dikke Van Dale nu online gezet.

Op het einde van mijn lagere schooltijd, rond 1970 in Den Haag, kregen wij thuis de nieuwe 9e druk van de Dikke Van Dale. In twee delen en met donkergroene omslag. Ik was al ge´nteresseerd in taal en ik mocht er graag in bladeren , maar als kind was het toch vooral de grap om seksueel getinte woorden en scheldwoorden op te zoeken Het was grappig en spannend om dan de serieuze betekenis te lezen. Ik zal geen voorbeelden geven.

Daarna in mijn tienertijd ging ik serieuzer om met het woordenboek. Ik begon al snel alle onbekende woorden die ik tegenkwam op te zoeken. Ik werd langzaamaan een semi-intellectuele jongeling die graag zijn woordenschat, vocabulaire, wilde uitbreiden. Ook als doel op zich. Wat betekent eloquent ook al weer? Welsprekendheid, o ja. De Dikke Van Dale bleef altijd mijn honger naar onbekende, of weer vergeten woorden stillen. Ook later met de eigen aanschaf van de inmiddels driedelige 11e druk uit 1984. Lichtgrijs van kaft. En tot op de dag van vandaag blijf ik opzoeken, maar dan nu via een digitaal zilverkleurig schijfje met de Van Dale 14, dat permanent in mijn pc zit gestoken. Education permanente.

Maar met de Dikke Van Dale kon en kan je nog steeds ook een aardig spelletje spelen. Eind jaren zeventig in mijn middelbare schooltijd kwam het zogenaamde 'woordenboekspel' op. Ik leg uit hoe ik het spel speelde.

Je zit in een gezelschap met bijvoorbeeld zes mensen. De Van Dale bij de hand, een blanco vel en wat stukjes papier en een paar pennen.

Iemand krijgt de eerste beurt als spelleider. Diegene zoekt een woord op dat hoogstwaarschijnlijk niemand kent omdat het te verouderd is, dus te 'obsoleet'. Hij vindt het woord 'rostuiser'. Je noemt in de groep het woord en vraag of mensen het woord kennen. Niemand. Dan is het de bedoeling dat de spelers in de groep zelf een korte betekenis opschrijven van wat zij denken wat het betekent, zou kunnen betekenen. Bijvoorbeeld 'Een rood grootzeil van een schip', de rostuiser. of 'Een houten schep'. Enzovoorts.

De spelleider verzamelt de vijf bedachte betekenissen en schrijft ze in willekeurige volgorde op het vel papier met daartussen ergens de echte betekenis'.

Vervolgens leest de spelleider het lijstje met zes betekenissen op. Nu moeten de deelnemers kiezen en hardop uitspreken welke betekenis zij de juiste vinden.

Dan kun je vijf punten scoren als je het goed hebt geraden, maar ook de spelers van wie de betekenis is gekozen krijgen voor iedere gekozen betekenis drie punten. Dat laatste element is juist de kern van het spel en de verbeelding van woordenboekentaal.

Als de ronde is afgelopen en de score is genoteerd, kiest een volgende speler een nieuw woord uit. Het is een psychologische en creatieve uitdaging om betekenissen te verzinnen die zouden kunnen bestaan. Tijdens het spel mag iedereen de keuzes van spelers becommentariŰren. Tot zover de uitleg van het spel.

Ik heb het vaak gespeeld en was er goed in. Het vinden van onbekende woorden gaat het beste met oude edities van de Van Dale. Dan heb je nog wat aan zo'n oud woordenboek, ter leering ende vermaeck.

Ach ja, een papieren woordenboek is van gisteren. Maar ook binnen de digitale Dunne Van Dale valt met de mogelijkheden van de zoekfunctie ook te spelen. Je kan bijvoorbeeld zoeken op alle bestaande rijmwoorden met een bepaalde eindklank, of het is een hulp bij het vinden van een kruiswoordpuzzel-, of cryptogramwoord waar een paar letters van bekend zijn.

Maar uiteindelijk gaat het om de inhoud met de betekenissen, of om de spelling, uitspraak en herkomst van woorden. Nog steeds is de Van Dale voor mij een onmisbaar bezit en autoriteit wat betreft de woorden in de Nederlandse taal. In een papieren editie zie ik geen toekomst meer, maar kennis blijven nemen van je eigen taal is tijdloos en niet aan een drager gebonden. En wat betekent volgens de Dikke Van Dale een rostuiser? Een paardenhandelaar.

__

Ingezonden voor een prijsvraag voor het jubileumboek van de Dikke Van Dale 150 jaar, december 2013. Niet gewonnen.

NB: November 2014. Bovenaan het stukje heb ik een foto gezet van de omslag van het boek, Woordenboekspel van Aldert Walrecht. Ik ken het boek niet en het is goed mogelijk dat hij andere spelregels beschrijft en een eigen puntentelling hanteert. Het boek bestaat voornamelijk uit een lange lijst met onbekende woorden en hun betekenis. Handig voor wie geen (oud en dik) woordenboek heeft.

Henk Bakker reageerde met een verklaring over de herkomst van het woord 'rostuiser'. Ros is natuurlijk een paard. Tuiser komt van het Nederlandse tuisen dat dobbelen en ruilen betekende (Van Dale 1864). Tuisen is dan waarschijnlijk een afleiding van het Duitse tauschen, ruilen: een rostuiser, een paardenhandelaar. Ik had dit vorig jaar ook nagezocht en had ik willen vermelden, maar aan de prijsvraag zat een maximum aantal woorden vast.

DirkJan Vos - d.vos35@chello.nl